In de vorige bijdrage van het Handboek ¹ werd reeds verwezen naar het veelvuldig gebruik van containerbegrippen als internationalisering en internationale competenties. Om een Babylonische spraakverwarring te vermijden, is het daarom aangewezen dat concepten van meetaf aan duidelijk worden gedefinieerd.

Een eerste belangrijke vaststelling daarbij is alvast dat het concept van interculturele competentie niet samenvalt met de idee van internationale competenties. Het gaat om duidelijk onderscheiden begrippen, met een eigen oorsprong en finaliteit, ook al worden zij in beleidsdocumenten nog vaak samen vermeld (Bologna experten, 2011 ²).

Ten tweede blijkt dat er in de wetenschappelijke literatuur geen consensus bestaat in de omschrijving van interculturele competenties (Deardorff, 2004; Krols, Simons & de Graef, 2011; Spitzberg & Changnon, 2009). Een gemotiveerde keuze is derhalve aangewezen, die niet alleen praktisch hanteerbaar is maar ook past in een context van lerende mensen, en dit op verschillende niveaus:

het niveau van maatschappijrelevante vraagstukken (cf. burgerschap, ontwikkeling, culturele integratie, multiculturele samenleving...),

het niveau van de beroepsspecifieke betekenis van interculturele competenties (cf. interculturele competenties voor leerkrachten, verpleegsters, managers...),

het individuele groeiproces van de student (cf. op welke sterktes kan je buigen en wat zijn je leerpunten...).

1. We verwijzen naar het hoofdstuk Interculturele Competenties van het Handboek Internationalisering.

2. Het verslag over descriptoren heeft het over internationale / interculturele competenties. In het inhoudelijk verslag (p. 41) worden interculturele competenties vermeld als één van de willekeurige voorbeelden van internationaal gerichte competenties, naast taalvaardigheid, professionele expertise, Europees burgerschapscompetenties, enz.

Er bestaan in de literatuur verschillende concepten van interculturele competentie die hieraan beantwoorden. Wat we daaruit kunnen concluderen is bijvoorbeeld dat voor interculturele competentie kennis (K-Knowledge) en vaardigheden (S-Skills) weliswaar belangrijke componenten zijn, maar dat attitudes (A-Attitudes) en awareness (A+) nog van grotere betekens zijn (Fantini, 2000). Deze bewustwording wordt bovendien doorgaans beschouwd als van een andere orde dan de andere drie dimensies. Bewustwording vraagt verkenning, experiment en ervaring. Internationale mobiliteit kan een context bieden voor dergelijke ervaringen en verkenningen.

Belangrijke conclusies omtrent het concept interculturele competentie die we meenemen uit de literatuur:

• een procesgeörienteerd concept dat geen eindpunt kent: interculturele competentie is een levenslang proces van becoming, en niemand is uiteindelijk helemaal intercultureel competent.
• een focus op bewustwording (awareness) door zelfkennis, introspectie en reflectie: een kenmerk van het proces van bewustwording is dat het een moeilijk omkeerbaar proces is.
• bewustwording leidt tot een diepere ontwikkeling van cognitie, vaardigheden en attitudes; bewustwording van de persoonlijkheid; ontwikkeling van een kritische kijk ten aanzien van zichzelf in sociale situaties; de transformatie van het zelf en de relaties met anderen, en tot creatieve en kritische manieren om om te gaan met de werkelijkheid.
• het concept van interculturele competentie ondersteunt finaal de capaciteit van mensen om relaties met cultureel anderen te verbeteren en hun blik op de wereld te verbreden.

Eén van de belangrijke (werk)definities van het concept interculturele competentie die aan deze randvoorwaarden beantwoordt luidt als volgt:

Interculturele competentie is het gepast en effectief beheren van interactie tussen mensen die, in zekere mate, verschillende of uiteenlopende affectieve, cognitieve of gedragsmatige oriëntaties op de wereld vertegenwoordigen. (Spitzberg, 1989)